FOLKLOR

Na progu XXI w. ,w dobie postępu cywilizacji, ogólnej globalizacji
i wręcz szaleńczego pośpiechu, warto się czasem zatrzymać i pomyśleć, co to jest folklor ? To pytanie zadawano sobie już dawno i próbowano zdefiniować owo pojęcie, które, jak się okazało, posiada wiele interpretacji i współcześnie funkcjonuje co najmniej w dwóch znaczeniach : obiegowym i naukowym.
Termin "folklor" został wprowadzony do nauki przez angielskiego uczonego Williama Thomsa w roku 1846, który, pisząc list do redakcji czasopisma "The Atheneum", zaproponował, aby folk-lore zajął miejsce dotychczas przyjętych określeń, takich jak starożytności ludowe czy literatura ludowa1.
W encyklopedii amerykańskiej pt. "Standard Dictionary of Folk-lore, Mythology and Legend" pojawia się wiele definicji dotyczących folkloru. Jedną z nich przytoczył J. Balys, według którego ...,, folklor zawiera tradycyjne wytwory ludów prymitywnych i cywilizowanych. Powstają one poprzez użycie dźwięków i słów w formie metrycznej i prozie oraz zawierają wierzenia ludowe i przesądy, zwyczaje i widowiska, tańce i gry. Ponadto folklor nie jest nauką o ludziach, ale tradycyjną umiejętnością ludu i jego poezją"2.
Inną interpretację pojęcia,, folklor'' przytoczył Stith Thomson, który przyjął, że dotyczy on przekazu tradycyjnego, pamięciowego lub praktycznego, obejmującego nie tylko tańce, pieśni, opowiadania, legendy i podania, wierzenia i przesądy, ale również zwyczaje i obrzędy ludów prymitywnych lub niepiśmiennych 3 .
W Polsce folklor określany był dosyć szeroko jako kultura duchowa, społeczna, a nawet niejednokrotnie materialna, głównie w odniesieniu do kultury chłopskiej. Było to pojmowanie folkloru przez pryzmat etnografii. Tradycja ta wywodzi się ze zbioru Oskara Kolberga "Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy rodzinne i doroczne, a także stroje, zabawy, muzyka i tańce''.
A. Jackowski pisze o folklorze ujawniając w nim ,,elementy synkretyzmu, czyli związki istniejące między słowem, gestem i muzyką oraz zasadę tradycyjnego przekazu pamięciowego''4.
Folklor zwykle utożsamiany bywa z częścią tradycyjnej kultury ludowej, niemniej mianem tym określa się również zachowane do dzisiaj formy oraz sposoby korzystania z tej tradycji5.
W Słowniku etnologicznym pod redakcją Zofii Staszczak6 pojęcie folklor to odrębna i samodzielna część kultury symbolicznej, powszechnie, prawie bezrefleksyjnie właściwa konkretnym środowiskom (wiejskim, miejskim, zawodowym, towarzyskim itp.), mniejszym lub większym grupom społecznym aż do całego społeczeństwa włącznie. Folklor jest zjawiskiem złożonym, składają się nań zarówno elementy tradycyjne, zazwyczaj uwspółcześniane, jak i treści aktualne o cechach estetycznych, zaspokajające określone potrzeby międzyludzkiej komunikacji .
Folklor, definiowany przez Józefa Bursztę, obojętnie jak go pojmujemy, wąsko czy szeroko, jest określoną wiedzą i twórczą umiejętnością artystyczną danej społeczności. Jest on zatem :
1) Ściśle związany ze społecznym podłożem, z warunkami życia i z samym
życiem danej społeczności ,jest też w swych treściach i formach odbiciem
warunków tego życia ;
2) utrzymywany w świadomości członków społeczności i przekazywany przez
tradycyjną transmisję bezpośrednią, a więc ustnie, w pełnym kontekście
życia tej społeczności, stąd:
3) nosiciele jego są zarazem twórcami, wykonawcami (aktorami) i widzami.

Jako taki folklor rozwija się, zmienia i przekształca wraz ze zmianami
w życiu społeczności lokalnych .Ponieważ warunki te zmieniły się w ostatnim
okresie w sposób istotny, tradycyjny folklor jest w ogromnej swej większości kartą zamkniętą. Niektóre tylko gatunki folkloru, pewne formy i treści słowne niektóre dziedziny sztuki i muzyki są jeszcze żywe lub celowo podtrzymywane7.
Z biegiem lat termin folklor został przyswojony i zakorzenił się na dobre, stając się obiektem badań i zainteresowań nie tylko folklorystów. Wiele zjawisk, uznawanych za folklorystyczne, wchodzi w obszary zainteresowań etnografii, socjologii, historii sztuki, muzykologii, językoznawstwa czy literaturoznawstwa, historii itp.
Folklor - co do tego panuje dzisiaj na ogół zgodna opinia - jest zjawiskiem historycznym w tym sensie, że podlega typowym i "normalnym" regułom i zasadom procesu historyczno-kulturowego, w odniesieniu do tradycji folklorystycznej, może się wiązać na przykład z zanikaniem folkloru pewnych grup społecznych i powstawaniem nowych subkultur. Towarzyszy temu proces zaniechania pewnych wątków, tematów, form i gatunków lub ich przetwarzanie, modernizacja, adaptacja w ramy kultury współczesnej8.
Wiele jest interpretacji terminu folklor .Reasumując, można ogólnie powiedzieć, że folklor to część kultury ludowej, która istnieje dzięki słowu mówionemu lub śpiewanemu ( np. opowieści, przysłowia, zagadki, pieśni, muzyka, taniec). Ale nie tylko to. Słowo musi mieć wymiar artystyczny dzisiaj przeciwnym razie każde mówienie byłoby twórczością folklorystyczną. Ponadto musi docierać od nadawcy do odbiorcy w sposób bezpośredni (twarzą w twarz ), tzn. nie za pomocą środków technicznych. Folklor jest więc niesiony słowem żywym, rozbrzmiewającym dzisiaj środowisku ludzi, którzy są razem. Folklor jest twórczością anonimową i zbiorową9.
Niestety, coraz rzadziej możemy go spotkać podczas spontanicznych spotkań z ludźmi obdarzonymi wielkim bagażem kulturowym, dla których żywe słowo niesione przez lata, było i jest najcenniejszym darem wartym przekazania przyszłym pokoleniom.

Oprac. D. Majerczyk

1V. Krawczyk-Wasilewska ," Współczesna wiedza o folklorze" Warszawa 1986,s.9.
2Słownik etnologiczny , pod red. Z. Staszczak ,Warszawa ,Poznań 1987,s.125
3J. Krzyżanowski :Słownik folkloru polskiego ,Warszawa 1965,s.104.
4A. Jackowski, Problem folkloru i ludowości w sztuce -materiały do studiów i dyskusji ,Warszawa 1953, nr 1, s.168
5E. Kosowska, Folklor: stygmat czy szansa ? Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata, Opole 1999, s .41
6Słownik etnologiczny : Terminy ogólne pod red. Z. Staszczak ,Warszawa -Poznań 1987,s.126
7J. Burszta ,Chłopskie źródła kultury, Warszawa 1985, s.299
8M. Waliński, Folklor człowieka zindustrializowanego, czyli czarna Wołga jeździ po Polsce, Folklorystyczne Antropologiczne Opisanie Świata, Opole 1999 ,s.96

9D. Kadłubiec - I. Fryda , ,,Raz,dwa, trzy wychodź ty! ", Czeski Cieszyn 1993r,s.6