Stroje i rekwizyty w zespole ,,Majeranki"


Strój ludowy to jeden z najefektowniejszych elementów kultury wsi. Jego najstarsze formy i kolejne etapy rozwoju uzależnione były od wielu czynników, a przede wszystkim od warunków geograficzno-społecznych w danym regionie a także od losów historycznych poszczególnych regionów Polski1
Zanim jednak przejdę do omawiania strojów, noszonych przez członków zespołu Majeranki, pragnę przypomnieć, co rozumiemy przez pojęcia odzież ubiór, strój oraz jakie pełnią funkcje.
I.Turnau pisała: ,,Odzież to zespół podstawowych części odzienia, wraz z okryciem głowy i kończyn, oraz dodatkami uzupełniającymi sylwetkę człowieka. Ubiór jest pojęciem węższym, nie obejmuje on całego zestawu użytkowego odzienia, lecz podstawowe jego części wyróżniające jednostkę formą, barwą czy stopniem kosztowności… Przez strój rozumieć będziemy ubiór świąteczny, uroczysty czy obrzędowy2
Cechami stroju ludowego do połowy XIX w., a nawet i później na zdecydowanej większości obszaru Polski były przede wszystkim : archaiczność, znaczna samowystarczalność surowcowa, a także niewielki, stopniowy rozwój zdobnictwa3.
W drugiej połowie XIX w. strój ludowy na obszarze Polski był efektem działania następujących czynników: kilkusetnej izolacji wsi feudalnej (ograniczone kontakty, dążenie do samowystarczalności gospodarstw wiejskich, ubóstwo wsi ), silnych wpływów stroju elitarnego, wewnętrznego rozwoju (wynikającego z własnej inwencji mieszkańców wsi, którzy niejednokrotnie, przekraczając barierę ubóstwa dążyli do zaspokajania potrzeb estetycznych ) oraz wpływu kultury masowej, a co za tym idzie taniej produkcji fabrycznej4 Coraz większą uwagę zaczęto zwracać na zdobnictwo .
Nakreślając (oczywiście tylko w zarysie ) podstawowe pojęcia i cechy stroju ludowego, warto wspomnieć o jego podstawowych funkcjach.
Zdaniem P. Bogatyriewa, struktura funkcji ubioru ludowego, w jego nazewnictwie -stroju codziennego jest następująca : 1) funkcja praktyczna,
2) funkcja stanowa, 3) funkcja estetyczna, 4) funkcja przynależności regionalnej, natomiast stroju świątecznego : 1) funkcja świąteczna, 2) funkcja estetyczna, 3) funkcja obrzędowa, 4) przynależności regionalnej i narodowej,
5) funkcja stanowa, 6) praktyczna 5
Ryszard Kantor w przypadku stroju świątecznego, zmienił kolejność funkcji i zaproponował następującą kolejność : 1)funkcja świąteczna 2) funkcja stanowa 3) funkcja estetyczna 4) funkcja przynależności regionalnej 5) funkcja obrzędowa 6)funkcja praktyczna6.
Strój świąteczny jest symbolem radości, podniosłości wolnego świątecznego czasu, ubiór roboczy - czasu pracy, codzienności, mozołu itp.
A jak ubierano dzieci? Można odpowiedzieć jednym słowem - skromnie. Rola społeczna i ekonomiczna dzieci była zbyt niska, aby przysługiwały im wyraźnie wyodrębnione stroje czy nawet ubiory. Często były przerabiane z odzieży starszego rodzeństwa lub rodziców. Spodnie dla chłopców szyte były z samodziałowego farbowanego płótna. Pierwsze haftowane portki kupowano zwyczajowo w wieku młodzieńczym -stanowiły one oznakę dojrzałości7. Dziewczynki nosiły proste bawełniane sukieneczki, najczęściej w jasnych kolorach. Elementy stroju dziewczęcego typu gorsety, korale, chusty przekazywane były z pokolenia na pokolenie.

,,Paradne stroje dziecięce nie istniały ,wieś była na to za biedna" -pisze Antoni Kroh8. Dziecko w pełnym góralskim umundurowaniu to późne zjawisko pojawiło się dopiero w połowie, a może pod koniec lat dwudziestych XX wieku w związku z powstaniem zespołów folklorystycznych .
W dziecięcym zespole regionalnym ,,Majeranki" dobór strojów dla dzieci zależy przede wszystkim od rodzaju programu prezentowanego na scenie .
Jeżeli program jest wiązanką tańców i pieśni, przeplatanych muzyką, stroje stanowią przede wszystkim ,,wizytówkę" przynależności regionalnej, są wierną kopią tradycyjnego stroju podhalańskiego noszonego przez dorosłych. Jeżeli natomiast program przedstawia scenkę z życia dzieci z początku XX w .,ubiór dzieci dopasowywany jest do czasu i przestrzeni, realiów życia dzieci na wsi w wyżej wymienionym okresie. Generalnie zespół występuje w pełnym ,,umundurowaniu", a na pierwsze miejsce wysuwa się zdecydowanie funkcja estetyczna. Chłopcy ubrani są w białe lub szare koszule lniane, sukienne spodnie zwane portkami bukowymi, na których widnieją małe parzenice najczęściej w trzech podstawowych kolorach : czarnym, czerwonym i zielonym.
Na nogi wkładają, podobnie jak dziewczęta kierpce z cielęcej skóry. Na głowach chłopcy noszą kapelusze z czarnego dobrze zbitego fabrycznego sukna, ozdobione najczęściej imitacją muszelek, często piórkami. Innymi elementami chłopięcego stroju są skórzany opasek oraz metalowa spinka (kiedyś pełniąca funkcję guzika), dziś jest wyłącznie ozdobą .
Strój dla dziewczynki składa się z elementów takich, jak gorset haftowany cekinami lub koralikami (najczęściej zielony lub czerwony ), spódnica w kwiaty z fabrycznego materiału, koszula oraz halka zwana fartuchem , haftowano białymi nićmi, oraz korale (z plastiku).
Stroje te uszyte są z tradycyjnych materiałów (podobnie jak dla dorosłych ) Wyjątek stanowią ozdoby, takie jak wspomniane korale, kolczyki, kostki do kapelusza, spinki czy też piękne orle pióra, które noszone są przez kolegów i koleżanki z Młodzieżowego Zespołu im. Jana Janoty. Elementem, a praktycznie rekwizytem zarezerwowanym wyłącznie dla dorosłych mężczyzn jest ciupaga. Dzieci w zespole, posługują się tzw. kulami czyli kijami wygiętymi na końcach w literkę ,,l'' za równo ze względu bezpieczeństwa ale także z racji swojego młodego wieku. W przypadku strojów noszonych przez ,,Majeranki", na pierwsze miejsce wysuwa się tu funkcja estetyczna, później przynależność regionalna, następnie świąteczna, praktyczna itd.
Podczas programów przedstawiających fragmenty obrzędowości dorocznej np. kolędowanie, dzieci posługują się rekwizytami takimi jak np. gwiazda ,turoń, szopka. W przypadku Świąt Wielkanocnych są to palmy wielkanocne tzw bazicki, śmiertecka czy judos (ze słomy). Rekwizyty te wykonane są z tradycyjnych surowców, z takich jak przed laty. W tym wypadku nie wprowadza się żadnych innowacji i zmian. Zazwyczaj rekwizyty przekazywane są z pokolenia na pokolenie, przykładem tego jest gwiazda, licząca dzisiaj ok. 70 lat. Swoje miejsce w zespole mają również zabawki drewniane typu wózki taczki, kołatki, klocki lub wykonane ze szmatek i gałganków lalki, piłki, zwierzątka lub gliniane gwizdki, bez których przedstawienie scenki z życia dzieci byłoby trudne. Do tego typu programów, dzieci zakładają skromne ubranka. Chłopcy zamieniają cyfrowane portki na tzw. lniane gacie, a dziewczynki bogato zdobione gorsety na tzw. wizytki , czyli proste, skromne bluzeczki z długim rękawem. Najmłodsze dziewczęta zakładają lniane lub bawełniane sukieneczki. Dzieci , zarówno chłopcy, jak i dziewczęta, występują bez obuwia, najczęściej boso. Ubrania ,stroje oraz rekwizyty dopasowywane są zawsze do charakteru i rodzaju przygotowanego programu do czasu w jakim się rozgrywa dana scena, tak , aby w miarę możliwości nie była zafałszowana a wręcz przeciwnie, zbliżona do rzeczywistości i autentyku.

Oprac. D. Majerczyk

1E. Piskorz -Branekova, Polskie stroje ludowe, Warszawa 2003 ,s.5
2I. Turnau , Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w XVI-XIX wieku, ,, Polska
Sztuka Ludowa" , R .13 :1977 , nr 2 , s.67
3R. Kantor ,Ubiór -Strój- Kostium ,Kraków 1982 , s.41
4 Tamże ,s.56
5 P. Bogatyriew , Semiotyka Kultury Ludowej ,Warszawa 1975,s.35
6R. Kantor ,Ubiór -strój- kostium ,Kraków 1982 ,s.86
7K. Hermanowicz -Nowak , Strój ludowy w ; Podhale ,tradycja we współczesnej kulturze wsi ,pod red. D.Tylkowej ,Kraków 2000,s.249
8A.Kroh ,Sklep potrzeb kulturalnych ,Warszawa 1999,s.27