Pojęcie kultury ludowej


Koncepcja kultury, rozwinięta po raz pierwszy przez etnografów ewolucjonistów ubiegłego wieku znalazła odbicie w znanej definicji Edwarda Tylora z roku 1871 który uważał że, ,,kultura to złożona całość, obejmująca wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność, zwyczaje i inne nawyki zdobyte przez człowieka jako członka społeczeństwa"1.
W książce pt: "Społeczeństwo i kultura", napisanej przez Barbarę Olszewską - Dyoniziak, czytamy o podziale definicji kultury przez L. Kroebera i C. Kluckhohna na sześć zasadniczych grup w zależności od szczególnie uwypuklonego w nich aspektu kultury. Pierwszą grupę stanowią definicje opisowo - numeratywne, takie jak Tylora, ograniczając się do wyliczenia części składowych kultury. Drugą tworzą definicje historyczne , kładące nacisk na to, że kultura jest odziedziczoną tradycją przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Trzecia grupa obejmuje definicje normatywne, podkreślając podporządkowanie zachowań kulturowych wspólnym wartościom i normom oraz wzorom i modelom. Czwarta zawiera definicje psychologiczne, które kładą nacisk na procesy uczenia się i formowania nawyków kulturowych oraz wpływ kultury na osobowość. Piąta to definicje strukturalne, które akcentują powiązania wewnątrz kulturowe i społeczny aspekt kultury: grupę szóstą tworzą definicje genetyczne, określające kulturę jako specyficznie ludzką formę adaptacji do środowiska, przeciwstawiając ją stanowi natury. Szczególną wagę przywiązuje się w nich do roli języka jako podstawowego warunku przejścia od natury do kultury2.
Inną, bardziej ogólną definicję kultury zaproponował Stefan Czarnowski .
Uważał, że kultura to ,, całokształt zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych szeregowi grup i z racji swej obiektywności ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie"3.
Dla Floriana Zanieckiego kultura była światem wartości, ,,ładem stosunków pomiędzy wszystkimi rodzajami czynności ludzkich", włączył w jej zakres religię, język, literaturę, sztukę, obyczaje, zwyczaje, prawa, organizację społeczną, techniczną produkcję, wymianę ekonomiczną, a także filozofię i naukę4. Wyróżniono trzy charakterystyczne typy kultury: Kulturę ludową, popularną i elitarną .
Termin kultura ludowa, wprowadzony w Europie w XIX wieku, oznaczał zespół elementów kulturowych ukształtowanych w obrębie ,,niższych" warstw społeczeństw narodowych określonych jako lud5.
Oskar Kolberg, wszechstronny dokumentalista kultury ludowej, ustalił coś w rodzaju definicji enumeratywnej w tytule swoich dzieł: ,, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce"6.
Kultura ludowa w okresie swojego funkcjonowania (zwłaszcza w XIX w.)
wykazywała następujące cechy: izolacjonizm, tradycjonalizm powiązany z ustnym przekazem tradycji, rytualizm, sensualizm oraz tradycyjną religijność.
Izolacjonizm był wynikiem zarówno warunków środowiska, jak i społeczno-prawnego oraz ekonomicznego położenia ludności wiejskiej. Miał on charakter izolacji przestrzennej, geograficznej ( zamykanie się mieszkańców wsi w jej własnych granicach z małą ruchliwością przestrzenną ), izolacji pionowej w znaczeniu faktycznego odgrodzenia ludu (wiejskiego) od klas wyższych i od udziału w kulturze elitarnej, co pociągało za sobą izolację świadomościową.
Tradycjonalizm ujawniał się w wiernym przekazie między generacjami, głównie w przekazie ustnym, bezpośrednim, całego zasobu umiejętności, wiedzy i przekonań; stąd pochodziła typowa niechęć do nowości we wszystkich dziedzinach kultury. Każda innowacja musiała zostać wpierw nie tylko doświadczona, ale poparta przez autorytety wiejskie.
Rytualizm, sensualizm oraz religijność ludową można potraktować łącznie z racji ich komplementarnych związków. Wchodzą tu takie cechy, jak wyobraźnia obrazowa z tendencją do przedstawiania poszczególnych elementów wiary i wyobrażeń mitycznych w postaci wizualnych przedmiotów z atrybutami lokalnymi, sakralizacja fragmentów otaczającego świata, synkretyzm religijny wiążący w jedną postać część wierzeń pogańskich z rozwiniętymi systemami religijnymi, manifestowanie religijności w obrzędach rodzinnych i dorocznych.
Ogólna cecha kultury ludowej to jednolitość wspomnianych postaw, zachowań i przekonań w ramach poszczególnych społeczności lokalnych7.
W polskiej literaturze etnograficznej najbardziej przyjął się trójpodział kultury. Dotyczy to również kultury ludowej. W ujęciu K. Moszyńskiego kultura rozpada się na materialną, duchową i społeczną, "przy czym w tym podziale odzwierciedla się troistość zasadniczych składników ludzkości, którymi to składnikami są: podłoże fizyczne, czyli materialne, życie duchowe i społeczne"8.
Kultura materialna oznacza te wszystkie wytwory i działania człowieka , które należą do sfery kultury, czyli nie są związane tylko z funkcjonowaniem człowieka jako żywego organizmu i gatunku9. Do wytworów kultury materialnej możemy zaliczyć: stroje, budownictwo, narzędzia pracy, wytwory służące zaspokojeniu potrzeb człowieka .
Kultura duchowa oznacza wszystkie wytwory świadomości ludzkiej (wiedzę, wierzenia, ekspresję), które stanowią kulturę, a nie wyraz psychiki indywidualnej, ale dla ujawnienia się nie wymagają w zasadzie współdziałania grup ludzkich. Terminem kultury duchowej określał K. Moszyński tę część kultury, która ma przede wszystkim znaczenie dla życia duchowego , tj. wiedzę, religię, magię, wróżbiarstwo, wierzenia i sztukę, czyli te działy kultury, które najbardziej zaspokajają duchowe potrzeby człowieka.
Kultura społeczna oznacza wyodrębnioną w klasyfikacjach kultury osobną klasę zjawisk kulturowych jako kategorię swoiście społeczną, np. rodzina, społeczność lokalna, obrzędy, obyczaje towarzyskie i inne.
A. Kłoskowska pisze, że kultura społeczna charakteryzuje się tym, że "podmiotem i przedmiotem kulturalnie określonych działań są tutaj sami ludzie że regulujący wpływ kultury odnosi się w tym wypadku nie do żadnych innych substancji lub wartości, lecz do stosunków, ról i układów ludzi w ich wzajemnych powiązaniach"10.
Obecnie bardzo często pojęcie kultury ludowej mylone jest z kulturą chłopską.
Kulturą ludową może być i kultura miejska, i podmiejska, i przedmiejska, fabryczna, branżowa, uliczna, osiedlowa, rybacka, flisacka, dworska, itd. Ponieważ pojęcie ludu jest nieokreślone, zmienne i pojemne toteż ludem może być mianowana każda zbiorowość bądź przez wspólne uczestnictwo w jakimś historycznym wydarzeniu, bądź w potrzebie emocjonalnej solidarności itp.
Kultura ludowa jest systemem mającym własne typologiczne cechy w różnych płaszczyznach struktury i wewnętrzne prawa rozwojowe, czyli własną gramatykę11. System kultury przeważnie absorbuje to, co może się w nim zmieścić, co odpowiada lub co jest zdolny przyswoić, wchłonąć12.
U jej podstaw leżą pewne elementy kultury chłopskiej, odpowiednio wybrane, spreparowane, uelastycznione - pozbawione wszelkiego tragizmu, który tę chłopską kulturę ukształtował.

Oprac. D. Majerczyk

1A .Kłoskowska "Kultura", Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, Wrocław 1991, s.17
2B. Olszewska- Dyoniziak , Społeczeństwo i kultura, Kraków 1994, s. 21
3A. Kłoskowska "Kultura", Encyklopedia kultury polskiej XX wieku , Wrocław 1991, s. 20
4Tamże, s.40
5Słownik etnologiczny pod red. Z. Staszczak, Warszawa, Poznań 1987, s.195
6Tamże, s.196
7Słownik etnologiczny pod red. Z. Staszczak ,Warszawa ,Poznań 1987, s. 196-197
8Tamże,s.199
9Tamże,s.198
10Tamże ,s.202
11D. Kadłubiec ,Cieszyńskie pogranicze kulturowe, Kultura ludowa na pograniczu ,Katowice 1995,s.14
12Tamże, s.14