Folklor i folkloryzm dziecięcy


Folklor jak już wcześniej wspomniałam to anonimowa twórczość artystyczna, niesiona słowem żywym, przekazywanym z pamięci, łączącym nadawcę z odbiorcą twarzą w twarz. W zależności od rodzaju tych zbiorowości powstają najróżniejsze typy, odmiany folkloru. Swoją twórczość folklorystyczną mają również dzieci, gdzie wiek jest tu kategorią dominującą1.
Etnologowie zainteresowali się folklorem dzieci niemal w tym czasie, kiedy w ogóle zaczęto zwracać uwagę na twórczość ludową, a więc w pierwszej połowie XIX wieku. Źródłem tych zainteresowań nie było jednak dziecko czy też folklor jako twórczość pełniąca w życiu dzieci ściśle określone funkcje, lecz przede wszystkim chęć zrekonstruowania na podstawie żyjących wśród dzieci szczątków folkloru -dawniej, archaicznej twórczości, dawnych mitów, wierzeń i obrzędów2. J. Grimm, K. Mullenhoff i W. Mannhardt doszukiwali się w tekstach dzieci pozostałości bardzo dawnych zwyczajów, reliktów, inwokacji do rozmaitych bóstw. Wysunięta w XIX w. i reprezentowana przez wybitnych etnologów i antropologów teza o "schodzeniu" poważnych kultowo-rytualnych obrzędów w zabawę jest i współcześnie przedmiotem dyskusji, a poglądy E.B Tylora znajdują w zasadzie i obecnie potwierdzenie w folklorze dzieci. To właśnie m. in. Tylor, A. Lang, E. Hartland, A. Gomme uważali, że zabawa rodzi się z kultu. Innym rozpowszechnionym poglądem wśród badaczy jest pogląd o ,,schodzeniu" obrzędów do repertuaru dzieci wraz z ich zmianą funkcji. Odnosi się to np. do kolędników, herodów, obrzędu marzanny, gaika, dyngusu i wielu innych, które stały się współcześnie zabawą dzieci. W XIX wieku folklor dzieci był pojmowany bardzo wąsko, ograniczano go wyłącznie do mętowania, gier, zabaw ruchowych.
Rzadko kiedy zauważano będące wśród dzieci w obiegu zagadki czy opowiadania3. Dzisiaj za folklor dziecięcy uważamy te utwory, które wśród nich żyją spontanicznie, są przez dzieci kolportowane i w ich odczuciu uznane za własne. Sensem, funkcją wszystkich jest zabawa. Folklor dzieci wyszedł z zabawy i zabawie służy. W życiu dzieci ma kolosalne znaczenie, o czym rozpisują się lekarze, psycholodzy, pedagodzy od dawna, toteż tutaj tylko lakonicznie stwierdzamy, że w jej trakcie dojrzewa osobowość dziecka, młody człowiek rozwija swoje zdolności intelektualne i fizyczne, a w szczególności zaś ruchowe, językowo -literackie, muzyczne i teatralne4. Dziecko bawi się nie tylko przedmiotami, ale także myślami i słowami. Podczas zabawy dziecko biega, skacze, śpiewa, rymuje, tutaj jest miejsce na pokazanie odwagi, dowcipu, fantazji, zdolności twórczych w ogóle, i to w środowisku najbardziej naturalnym, bez przymusu, ale z dobrej woli i chęci, tkwiącej w duchu. Zabawa jest aktem spontanicznym, dziecko tworzy dla przyjemności tworzenia dla siebie i cieszy się z tego, co robi. Twórczość słowna jest zróżnicowana gatunkowo, formalnie i tematycznie. Zabawa ze słowem ma swoje etapy obejmujące fonetykę, składnie i semantykę dziecięcej wypowiedzi. Rozwój zdolności werbalnych dziecka jest obrazem rozwoju ludzkości5.
Folklor dziecięcy możemy podzielić na dwie postawy autorskie. Pierwsza to folklor dla dzieci, druga to folklor dzieci. Folklor dla dzieci to liczne teksty rymowanek, opowiadań umoralniających i rozrywkowych przekazywanych dzieciom świadomie przez dorosłych. Za folklor dzieci uważamy wyłącznie te teksty, które są przez dzieci uznane za własne, w dużej mierze przez nie utworzone lub zaadaptowane i spontanicznie rozpowszechnianie w ustnym przekazie6.
Powołując się na przekazy, choćby z połowy i końca XVIII w., widać, jak wiele gier, które dziś ,,weszły" między dzieci, bawili się raczej dorośli lub co najwyżej młodzież, i to raczej ucząca się po konwiktach klasztornych. Podobną sytuację da się prześledzić, przeglądając zbiory etnograficzne .
I tak np. Kolberg tylko niektóre z gier przenosi do działu "gry dzieci", cały zaś podstawowy zestaw opisuje jako gry dorosłych7. Przykładem tego może być gra "jaworowi ludzie" dziś jest to zabawa dzieci, ale sto lat wcześniej zajmowała dorosłych. Wśród gatunków folkloru dziecięcego możemy wyróżnić rymowanki, które możemy podzielić na pierwotne i wtórne. Rymowanki pierwotne to takie, których funkcja zabawowa góruje nad innymi. Słowo nie służy tu niczemu innemu tylko sobie. Ten gatunek ma charakter synkretyczny, tzn. wchłania najróżniejsze wpływy i treści, światopoglądy itp. Rymowanki wtórne są przejęte przez dzieci np. z poezji dla dzieci, przysłów, piosenek, obrzędów itp.W rymowankach mogą występować imiona, wtedy mówimy o przezywankach lub wyzywankach, które wywołują zazwyczaj "walkę na słowa" Wyobraźnia dziecka dąży do tego aby każde imię miało gotową przezywankę, do której można sięgnąć w razie potrzeby. Jeśli w parze z rymem występuje klaskanie, mówimy o klaskankach, jeśli gesty -gestykankach, podskoki - skakankach, następnie mamy usypianki - rymy bez śpiewu, zamawianki, mające wywołać odpowiedni stan. Innymi tekstami folklorystycznymi są prowokanki , które mają charakter dialogu; ktoś prowokuje kogoś rozpoczynając słowem "powiedz"…po czym nadawca wypowiada jakiś wyraz, który odbiorca powtarza. Bierne powtarzanie ma na celu spowodować w finale "klęskę" powtarzającego i przede wszystkim rozśmieszyć. Teksty te mają strukturę zagadki, mimo że nią nie są. Inną odmianą rymowanek są rozkazywanki z naczelną funkcją impresywną, tzn. taką, za pomocą której staramy się wpłynąć na postępowanie partnera. Obok prowokanek występują również tzw. skrętacze i wołanki. Skrętacze od pozostałych rymowanek różnią się funkcją .Wystawiają na próbę sprawność artykulacyjną biorących udział w zabawie. W wołankach dzieci zwracają się do zjawisk przyrody, zwierząt, osób, zwłaszcza tych wplecionych w system wierzeniowy8.
Dzieci, przejmując dany twór, dostosowują go do swoich potrzeb, a zatem zmieniają jego formę, funkcję itd. W przekazie folklorystycznym mieści się zatem zapożyczenie, niekoniecznie z własnej kultury etnicznej, ale także innej szczególnie na terenach pogranicza9. Najczęstszymi strukturami rymowanek są struktury czterowersowe, nieco rzadziej występują dwuwersowe i łańcuszkowe.
Pisząc rozdział na temat folkloru dziecięcego, warto wspomnieć o tekstach folklorystycznych powstałych wśród dzieci podczas pasienia zwierząt - pracy powierzanej zwykle dzieciom od szóstego roku życia. Najpierw dzieci pasły gęsi później świnie i cielęta przy domu, później krowy na pastwiskach . Przy takich okazjach powstawały piosenki, powiedzonka pasterskie, dowcipy, zawołania, wierszyki również rymowane, itd.
Z polskiego pejzażu pasterskiego odnotował O.Kolberg: ,,Pastuszkowie wykręcają na wiosnę piszczałki z kory wierzbowej . Fujarką zaś zowie się u nich flecik z drzewa wystrugany z wypalonymi dziurami … Bekasy są to małe piszczałki dla dzieci, z ząbkiem sterczącym do góry"10.
Przy tej okazji wypowiadano wiele tekstów związanych z czynnością wykręcania fujarki , mających w sobie elementy obrzędowe, magiczne .
Mętowanie, inaczej wyliczanki, towarzyszyły dzieciom, od kiedy tylko zaczęły się bawić. Obecne były i są na wiejskich polach i chałupach, na miejskich podwórkach, w przedszkolach, szkołach, placach zabaw, wszędzie tam, gdzie bawią się dzieci. Wyliczanki obecnie stały się przede wszystkim domeną dzieci.
Pełnią najczęściej funkcję pragmatyczną, rozdania ról w zabawie . Zdarza się, że wyliczanki bywają niezrozumiałe, ale na tym polega ich tajemniczość, magiczność i niezwykłość. Możemy dokonać podziału na pierwotne, tzn. takie które funkcjonowały od początku jako wyliczanki, i wtórne, będące np. wierszykiem początku piosenką ludową, wierszykiem z pamiętnika, gestykanką lub usypianką. Inny podział na tradycyjne i współczesne lub np. ze względu na strukturę, sens lub jego brak, składnie, rym, wyliczankę z liczebnikami, pochodzenie oraz na jej funkcję. Jednym z najstarszych gatunków folkloru jest zagadka, która tuż obok przysłowia jest najkrótszą formą literacką, wyrażoną nieraz tylko w samym pytaniu. Kiedyś pełniła poważną funkcję magiczną, dzisiaj rozrywkową . Kryteria podziału zagadek mogą być różne ze względu na tematykę, poetykę, język, źródła i semiotykę11.
Kończąc rozważania na temat folkloru dziecięcego, chociaż doskonale zdaję sobie sprawę, że nie został wyczerpany do końca, pragnę poświęcić kilka słów folkloryzmowi dziecięcemu. Podobnie jak samo pojęcie folkloryzmu, folkloryzm dziecięcy to folklor wtórny przeniesiony w sztuczne środowisko, np. na scenę lub estradę, to inscenizowanie zabaw, gier, piosenek, scenek z życia codziennego dzieci przez dziecięce zespoły regionalne, koła teatralne i inne. Pozwala to przetrwać niektórym elementom, zwłaszcza tym tradycyjnym ale nigdy nawet najwspanialsze zabiegi w tym kierunku nie zastąpią prawdziwej, autentycznej, spontanicznej zabawy i szczerego śmiechu dziecka.

Opr. D.Majerczyk

1D. Kadłubiec, I.Fryda , ,,Raz ,dwa, trzy wychodź ty!" Czeski Cieszyn 1993r,s.7
2D. Simonides,' ,,Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków" Wrocław, Warszawa 1976,s.21

3Tamże, s.25.
4D. Kadłubiec, Ilona Fryda ,,,Raz ,dwa, trzy wychodź ty!" Czeski Cieszyn 1993r,s.10
5 Tamże,s.11.
6D. Simonides ,,,Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków "Wrocław ,Warszawa 1976r,s.7.
7J. Cieślikowski ,Wielka zabaw ,Wrocław, Warszawa, Kraków,Gdańsk , Łódź,1985r ,s.11
8 D. Kadłubiec, I. Fryda "Raz, dwa, trzy wychodź ty!", Czeski Cieszyn 1993 r ,s.71

9Tamże ,s.18.
10J. Cieślikowski ,Wielka zabawa …….,s.181
11D. Kadłubie ,I.Fryda, ,,Raz ,dwa …" ,s.104