ŚLADAMI KULTURY LUDOWEJ W RABCE ZDROJU


Niewiele jest źródeł, w których znajdziemy informacje dotyczące kultury ludowej z okolic Rabki Zdroju, zarówno tej duchowej jak i materialnej, porównując je choćby ze zbiorami etnograficznymi dotyczącymi Podhala. Na pewno do najcenniejszych pozycji należy "Zarys kultury ludowej z okolic Rabki" w którym były dyrektor Muzeum Etnograficznego im. Władysława Orkana w Rabce opisuje poszczególne składniki z zakresu kultury ludowej, ale nie tylko. Idąc śladami J. Bujaka odkryłam jeszcze kilka innych źródeł i opisów kultury ludowej z okolic Rabki. Doszłam do wniosku, że wcale nie jest tak źle, mimo tego że leżąca na trasie Kraków -Zakopane Rabka była dosyć często pomijana, co przyniosło w efekcie dosyć skromny zbiór materiałów etnograficznych z tej części regionu. Podejrzewam, że było to spowodowane panującą modą ,, na Zakopane", które w pewnych okresach stało się centrum spotkań wybitnych intelektualistów, artystów, badaczy w tym etnografów i zbieraczy kultury ludowej. Materiały dotyczące opisów kultury ludowej okolic Rabki są cennym zbiorem a zarazem kluczem do poznania własnych korzeni. Jednym z wybitnych etnografów zajmujących się zbieractwem i zapisem pieśni, zagadek, baśni, przysłów, podań a także opisem obrzędów w okolicach Rabki był Izydor Kopernicki, pracujący jednocześnie jako lekarz w rabczańskim sanatorium. Zebrał i spisał "Gadki ludowe Górali Beskidowych z okolic Rabki" , które zostały opublikowane w roku 1890 w Krakowie. Kopernicki pisze:,, …co do rodzaju opowieści ludowych Górale Beskidowi mają największe upodobanie w baśniach cudownych i gadkach zabawnych, ulubione im są także bajki o zwierzętach, żadnych tylko legend między góralami, w ciągu blisko dziesięciu lat dopytać się nie mogłem, a z podań, krążą u nich wyrywkowe tylko epizody o Janosiku …"
Pisze dalej: ,, Rzadkością także są fraszki i anegdoty krotochwilne: tych bowiem nie słyszałem ani razu, nawet przy najweselszych biesiadach góralskich na jarmarkach, weselach itp…"
W swoim zbiorze przytacza Kopernicki gadki, baśnie opowiadane przez górali głównie z Rabki, Zarytego i Słonego. Bohaterami baśni ludowych są m.in. Janosik, Rybak i jego trzej synowie, Wyrwidąb, Kowal, Śmierć, Grajek, Diabły, Smok oraz różnego rodzaju zwierzęta. Głównymi tematami gadek były baby, diabły, ubodzy chłopi i podobnie jak w baśniach zwierzęta, w tym wypadku prym wiedzie koza. Spuścizną I. Kopernickiego są również,,Opisy wesela u górali zwanych Beskidowymi z okolic Rabki" , ,,Zagadki i łamigłówki Górali Beskidowych, spisane w okolicach Rabki" a także "Spostrzeżenia nad właściwościami językowemi w mowie Górali Bieskidowych z dodatkiem słowniczka wyrazów góralskich" .
Innym dokumentalistą i zbieraczem pieśni i powieści ludowych w okolicach Rabki był Roman Zawiliński, który w roku 1889 opublikował w "Wiśle" , t. V ich zbiór pt: ,,Z powieści i pieśni górali beskidowych". Zawiliński we wstępie pisze:,,.. Co do treści, zwracają na się uwagę przede wszystkiem dwa znamiona z jednej strony reminiscencje dawnego życia zbójników, z drugiej strony w wojsku austriackim z którego, zwłaszcza przed laty dwudziestu, po kilkunastoletnim pobycie nowe pojęcia i wyobrażenia żołnierze w rodzinne wnosili sioło…"
Oprócz samych tekstów notował również właściwości fonetyczne gwary rabczańskiej. W zbiorze powieści występują m.in. bajki o ,,Trzech braciach" ,
,, Chytrym królu", ,, Krencipale z Krencipałkom" , ,, Krawczyku" , ,, Cornem kocie" , ,, Parobku", ,, Kowalu". Natomiast zbiór pieśni podzielił Zawiliński na ; krakowiaki, pieśni dłuższe o odmiennym rytmie oraz pieśni żołnierskie.
,,Materyjały do etnografii Górali Beskidowych" zebrał i opublikował w 1881 roku Władysław Kosiński, który w części pierwszej zanotował; klechdy podania, legendy, powiastki i bajki m.in. ze Skawy położonej bezpośrednio w sąsiedztwie Rabki. Tematami dominującymi były tu żywoty świętych, księży, parobków, rodzin wiejskich a także losy zwierząt. W części drugiej znajdują się zagadki i przysłowia ludowe m.in. z Rabki i Skawy.
O wierzeniach górali rabczańskich w istoty nadprzyrodzone, demonologiczne a także o ich wyobrażeniach dotyczących wszechświata i ziemi w tym o przepowiedniach i wróżbach, pisała Stefania Ulanowska w swoich artykułach zamieszczonych w " Kronice góralskiej" z roku 1885 .
Ulanowska pozostawiła potomnym opis Godnich świąt pt: " Boże Narodzenie u Górali zwanych Zagórzanami" z okolic Rabki a dokładnie z Ponic .
W tomie czterdziestym czwartym i piątym, w części pierwszej i drugiej dzieła Oskara Kolberga pt :,,Góry i Pogórze" znajdują się obszerne opisy ludu góralskiego z okolic Rabki , jego cech fizycznych i moralnych, ubioru, sposobu życia, w tym przemysłu, rzemiosła, handlu, zwyczajów dorocznych, obrzędów rodzinnych, zapisy pieśni (także nutowe ), opisy tańców, wierzeń, opowieści ludowych, zagadek, przysłów, gier i zabaw.
Od czasu wydania dzieła Oskara Kolberga i zamieszczenia w nim opisów kultury ludowej w okolicach Rabki, niewiele ukazało się publikacji dotyczących wyżej wymienionego tematu, a jeżeli się cokolwiek ukazało, to zazwyczaj w postaci krótkich artykułów bądź referatów w lokalnych pismach takich jak :
,,Gazeta Podhalańska", ,,Wiadomości Rabczańskie" lub ,,Podhalanka". Dopiero w 1972 r. etnograf Jan Bujak, ówczesny dyrektor Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce publikuje kilka obszerniejszych prac związanych z kulturą ludową na terenie rabczańskim. Były to:,,Ludowe obrzędy doroczne w okolicach Rabki" w której dosyć obszernie opisuje temat obrzędowości dorocznej oraz , ,,Zarys kultury ludowej okolic Rabki" .
Żywym świadectwem pozostałości duchowej kultury ludowej są rabczańscy gawędziarze, muzykanci, których jest już niestety w Rabce Zdroju niewielu. Nieco lepiej przedstawia się sytuacja na płaszczyźnie materialnej kultury ludowej. Zrzeszeni w swoim stowarzyszeniu twórcy ludowi, dbają aby niektóre dziedziny sztuki ludowej takie jak: garncarstwo, malarstwo na szkle, rzeźbiarstwo, haft mogły przetrwać. Warto wspomnieć w tym miejscu o zespołach regionalnych ; Młodzieżowym Zespole Regionalnym im. Jana Janoty oraz Dziecięcym Zespole Regionalnym ,,Majeranki" działającymi przy Stowarzyszeniu Miłośników Kultury Ludowej w Rabce Zdroju oraz Dziecięcym Zespole im. Antoniny Zachary Wnękowej, potocznie zwanym ,,Robcusiami "
Najcenniejszym wytworem kultury materialnej w Rabce Zdroju jest drewniany kościółek - obecnie muzeum, wybudowany w latach 1600-1606, którego fundatorem był kasztelan krakowski, Wawrzyniec Spytek-Jordan. Na podstawie wzmianek w starej kronice kościoła należy sądzić, że jest to drugi kościół zbudowany na tym samym miejscu. Pierwszy powstał ok. 1563 r . uległ jednak częściowemu zniszczeniu -do dziś nie wiadomo czy porwały go wezbrane wody Raby, czy padł, Kościół ofiarą płomieni
Kościół jest jednym z najcenniejszych zabytków architektury Podtatrza. Jego kamienny fundament na glinianej zaprawie dźwiga przepiękną drewnianą konstrukcję wykonaną przez góralskich cieśli. Ściany kościoła zbudowane są na tzw.zrąb, z grubych modrzewiowych płazów. Konstrukcja wieży jest słupowa, do jej budowy nie użyto ani żelaza, ani gwoździ a łączą ją zastrzały i miecze. Dach pokryty jest gontem o jednej kalenicy posiada zwieńczenie barokowe .
Zachwyca on doskonałą proporcją kształtów, oraz dostosowaniem potężnego masywu do otoczenia. W połowie XVIII w miejscowy pleban i malarz jednocześnie ks. Andrzej Antałkiewicz przebudował wnętrze i pokrył je polichromią. Ołtarz główny wykonano w stylu barokowym w połowie XIX w. podobnie jak ołtarze boczne. Od strony południowej znajduje się wejście do małego babińca, a od zachodu do przedsionka kruchty -dzwonnicy. Kościół otoczony jest placem cmentarnym, na którym rosną dęby, lipy i jesiony zasadzone jeszcze za czasów Jagiellonów. W XIX w cmentarz został zlikwidowany a kości pochowano we wspólnych grobach, rozmieszczonych z czterech stron kościoła. Kamienny mur okalający kościółek pokryty jest daszkiem z gontów, gdzieniegdzie przerywany glinianymi kapliczkami z litografami w środku. Kościółek obecnie pełni funkcję Muzeum Etnograficznego nazwanego imieniem Władysława Orkana. Początki muzeum sięgają końca lat dwudziestych i początku trzydziestych XX w. Stworzono wówczas przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego Komisję Muzealną, w skład której weszli miłośnicy regionu i znawcy kultury ludowej prof. Stanisław Borkowski, geograf i przyrodnik, który prowadził szeroką akcję kolekcjonerską, ks .Justyn Bulanda zbieracz zabytków sztuki ludowej,
dr Włodzimierz Holejko, dr Zofia Sutorowska, Władysław Klempka i inni.
W pierwszych latach funkcjonowania, muzeum borykało się z trudności natury finansowej oraz brakiem fachowej opieki, co uniemożliwiało opracowywanie naukowe zebranych zbiorów. Podczas wojny Muzeum nie poniosło większych strat. Przez pierwsze lata po wyzwoleniu prowadziło działalność wystawienniczą .
W 1949 r. zostało upaństwowione i przejęte przez Ministerstwo Kultury i Sztuki stając się Oddziałem Muzeum Narodowego w Krakowie. Po zinwentaryzowaniu i uporządkowaniu zbiorów, przeprowadzeniu remontów i konserwacji kościoła rozpoczęto działalność, która nie ograniczała się już do wystawiennictwa, ale rozpoczęły się badania terenowe celem pozyskania materiałów z zakresu kultury ludowej okolic Rabki .Nawiązano kontakty z wiejskimi rzemieślnikami i twórcami. Zainteresowania Muzeum oraz działalność kolekcjonerska i naukowo-badawcza obejmowała obszar zamieszkiwany przez Zagórzan, których Józef Konopka dzieli na Porębian i Rabczan, Podhalan i Kliszczaków .
Ekspozycja Muzeum dzieli się na poszczególne działy. Jednym z nich jest tematyka związana ze zdobywaniem pożywienia, a więc narzędzia łowieckie, rolnicze i gospodarcze, wyposażenie szałasu pasterskiego, naczynia i urządzenia związane z hodowlą bydła, żarna i sprzęt domowy, służący do przyrządzania pokarmów. Drugi dział ekspozycji nosi nazwę "Rzemiosła wiejski" gdzie główną role pełni gancarstwo, z którego wyrobu Rabka słynęła na całym Podtatrzu. W drugiej połowie XX wieku w Rabce i okolicach pracowało kilkudziesięciu garncarzy. Wystawione naczynia gliniane pochodzą z XIX i początku XX w. Obok ekspozycji wyrobów z gliny możemy zobaczyć drewniane przedmioty codziennego użytku w gospodarstwie wiejskim ale również sanie, warsztaty tkackie, kołowrotki i inne. Treścią trzeciego działu ekspozycji jest strój regionalny Zagórzan i Podhalan oraz narzędzia do obróbki lnu i wełny. Na ścianach Sali, w której znajdują się stroje rozmieszczone są tablice w wyhaftowanymi na suknie zdobieniami spodni góralskich. Pokazują one chronologiczny rozwój parzenic góralskich od połowy XIX w. do chwili obecnej, ich rozmiary, rodzaje, kształt i barwę, a także różnice występujące w zdobieniu spodni Zagórzan i górali podhalańskich .
Czwartą salę zajmuje ekspozycja malarstwa na szkle oraz rzeźby.
Zgromadzono tu okazy pochodzące od XVI do XIX wieku .Większość zebranych prac jest anonimowa o tematyce religijnej. Na korytarzu Muzeum umieszczono rekwizyty związane z obrzędowością, instrumenty muzyczne zabawki oraz wytwory współczesnej sztuki ludowej. Możemy podziwiać stare szopki, podłaźniczki, pająki, gwiazdy kolędnicze, turonie oraz postacie żyda cygana i dziada. W przeciwległym rogu znajdują się tradycyjne palmy wielkanocne, tzw. Bazicki, oraz używaną w obrzędach Wielkiego Tygodnia drewnianą srokę na kółkach /nazwa pochodzi od skrzeczącego głosu wydawanego przez obrót walca z trybami, o które zaczepiają drewniane pióra / . Idąc dalej, widzimy opalarkę do rozniecania ognisk sobótkowych, kozubki z kory świerkowej, które napełniano żywicą a następnie podpalano okadzając pola, zapobiegając tak zarazom i nieurodzajom. Kolejną wspomnianą ekspozycją są zabawki ludowe pochodzące z Rabki i pobliskich wsi .Podstawą ekspozycji są zabawki uzyskane w wyniku konkursu organizowanego przez Muzeum w 1966r. Poza prezentowanymi eksponatami, które są niewątpliwym śladem materialnej kultury ludowej z Rabki i okolic. W archiwum muzealnym możemy znaleźć szereg zapisów, taśm filmowych i fonicznych, pieśni , przysłów, podań, bajek, legend i wiele innych bezcennych materiałów etnograficznych. Jaką rolę pełni Muzeum dzisiaj ? Czym jest dla nas ? -to zapewne temat na osobne opracowanie, ale na pewno jest perłą i chlubą Rabki , a także niezatartym śladem naszej góralskiej kultury ludowej.

Oprac. D. Majerczyk

J. Bujak, Zarys kultury ludowej okolic Rabki,Rabka 1966
I. Kopernicki, Gadki Ludowe Górali Beskidowych z okolic Rabki, Kraków 1890
Tamże,s.2
I. Kopernicki ,Wesele u Górali Beskidowych z okolic Rabki, ZWAK ,1888, t.12 ,s.230-234
I. Kopernicki, Zagadki i łamigłówki spisane w okolicach Rabki, ZWAK,1877,t.1,s113-129
I. Kopernicki ,Spostrzeżenia nad właściwościami językowemi Górali Bieskidowych z dodatkiem słowniczka
wyrazów góralskich ,Kraków 1875 r
R. Zawiliński , Z powieści i pieśni górali beskidowych ,Warszawa 1889 r , s. 6
W. Kosiński , Materyjały do etnografii Górali Beskidowych ,ZWAK ,t.VII , 1883
S. Ulanowska , Kronika góralska , ,,Czas" Kraków 1885 , nr 127-128
S. Ulanowska ,Boże Narodzenie u Górali zwanych Zagórzanami, ,, Wisła" , 1888 ,t.2 ,s 98-119
O. Kolberg , Dzieła wszystkie, Góry i Pogórze t. I i II ,cz. I i II , PTL ,Wrocław -Poznań 1968
J. Bujak , Ludowe obrzędy doroczne w okolicach Rabki ,Rabka 1972
J. Bujak ,zarys kultury ludowej okolic Rabki ,Rabka 1966
Tamże ,s,11.
Tamże ,s.14.
J. Konopka ,Gospodarstwo górskie , Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających t.2,Warszawa 1874,s.812
Tamże , s.54.