Repertuar zespołu i harmonogram pracy zespołu Majeranki


Od początku swojego istnienia, zespół ,,Majeranki" opiera swoją działalność na repertuarze regionu podhalańskiego. Programy artystyczne zawierają elementy typowe dla Podhala. Kierownik dobiera odpowiednio do potrzeb programu zestaw melodii i tańców, które i tak przeważnie się powtarzają, jedynie, co zmienia się najczęściej, to teksty poszczególnych pieśni. Podstawą repertuaru zespołu ,,Majeranki" są tańce i pieśni, a także zabawy dziecięce.

TANIEC

Dawniej dzieci i młodzież góralska ucząc się tańczyć ,,brusiła brzyzki" przy pasieniu krów lub owiec, dzisiaj rabczańskie dzieci uczą się tej sztuki jedynie na próbach zespołu. Jednym z obowiązkowych tańców jest taniec solowy -indywidualny partnera z partnerką, który tak niegdyś opisywany był przez Oskara Kolberga: ,,Tancerz rozpoczyna taniec od przyśpiewania jednej lub dwóch zwrotek, niekiedy improwizowanych na żądaną melodie, wnet ,,orkiestra" chwyta ją w lot i Góral sam lub ze swą partnerką puszcza się w taniec(…). Jest on ze strony mężczyzny istnym popisem solowych skoków, nader szybkich przebierań nogami, przytupywań potrzebujących niemałej zwinności siły i wytrwałości . Rola kobiety w tańcu jest bierną, zakreśla ona nieśmiałe koło skromnym, bardzo monotonnym ruchem…"1.
Najczęściej tancerz rozpoczyna swój taniec od tzw ozwodnej, wykonując po kolei różne figury składające się na całość tańca. Poszczególne rodzaje tańca przeplatane są przyśpiewkami tancerza przed kapelą. Następnie inny tancerz poproszony wcześniej przez tańczącego wyzwyrtuje mu wybraną partnerkę.
Do podstawowych i najpopularniejszymi tańców krzesanych2 - drobnych w tańcu solowym należą :
- po dwa
- po śtyry
- trzy a roz
- wiecno
- grzybowo
- brzezowicko
- ze starej i po dylu (tańczony wyłącznie przez starszych tancerzy)
oraz tzw. zielona, która jest uwieńczeniem i zakończeniem tańca solowego,
a zarazem jedynym kontaktem partnera z partnerką.
Dziewczynki, chociaż w tańcu solowym pozostają na drugim planie, muszą wykazać się dużymi umiejętnościami, zwłaszcza w zwyrtaniu się (obracaniu się) wokół własnej osi, aby wydobyć i uzyskać odpowiedni efekt artystyczny. Na każdy wymieniony wyżej taniec składa się mnóstwo poszczególnych kroków i figur, w zależności od umiejętności i fantazji tancerza. Wszystkie tańce łącznie ze starą i po dylu , obowiązują wszystkich małych ,,toniecników" w zespole ,,Majeranki". Każde dziecko w zespole wykonuje ćwiczenia poszczególnych kroków i figur celem osiągnięcia odpowiedniego poziomu wykonawczego. Do tego dochodzi odpowiednia postawa i ruchy ciała, między innymi ustawienie rąk, a także mimika twarzy. Tancerz i tancerka podczas tańca powinni również pozostawać w kontakcie wzrokowym , co u dzieci stanowi nie lada problem.


Ulubionymi i najchętniej śpiewanymi przez chłopców przyśpiewkami do tańca solowego są między innymi :

,,Po dwa" metrum 2/4
Ej , jo se ide tońcyć
Ej , wy muzycy grojcie
Ej , a wy mi koledzy
Ej , dziywcynke zwyrtojcie

,,Po śtyry"

Z góry, z góry nie z wysoka
Skocył diabeł do potoka
Do takiego głymbokiego
Co nie wyńdzie nigdy ś niego

,,Wiecno"
Jo se ino wiecnom drobił
Wiecnom drobił ,wiecnom drobił
Po zielonym trownicku
Łociec krzycy ,matka krzycy
Łociec krzycy ,matka krzycy
Zedres kierpce Janicku !
,,Grzybowo"
W lesie grzyby ,w stawie ryby
Na lescynie łorzechy
Nie bedzies ty dziywce miało
Ze mnie zodnyj pociechy
,,Zielono"
Zielono lipka i jawor
Cyjez to dziewce ,Boze mój
Cyjez by było, moje to
Chodziłek ku niej bez lato

Młodsi chłopcy tekstu nie śpiewają, podają natomiast komunikat muzyce, wykrzykując w odpowiednim momencie ,,zielono!". Wówczas kapela jakby automatycznie zmienia melodię na zieloną i tancerz kończy taniec.
Wyjątkiem również jest przyśpiewka ,,ze starej" zarezerwowana wyłącznie dla starszych, którą dzieci znają, ale nie śpiewają, czekając na odpowiedni czas.
Na zakończenie omawiania tańca solowego warto w tym miejscu przypomnieć podstawowe cech tańca góralskiego, które odróżniają go od innych tańców z poszczególnych regionów Polski.
Dawniej na pierwszy plan wysuwały się następujące cechy :
1) Indywidualizm rozumiany nie tylko jako taniec jednej pary,ale jako indywidualizm stylu i techniki tanecznej każdego z tańczących
2) Niepowtarzalność tańca - jako artystycznego przeżycia tańczących ludzi z tej samej grupy kulturowej
3) Twórczość -rozumiana jako konieczność twórczości poetyckie poprzez wprowadzanie nowych układanych tekstów (przyśpiewek do tańca) oraz ornamentacji elementów kroków tanecznych.
4) Godność. Poprzez taniec przekazuje się partnerce w pierwszej kolejności, a pozostałym uczestnikom w drugiej , swoje przeżycia i stany psychiczne.
5) Odpowiedzialność nie tylko za program artystyczny tańca, ale także za przekazanie sobie na forum grupy społecznej treści ,które dawniej bywały przyczyną bójek .
6) Współzawodnictwo .Najlepsi tancerze byli wysoko stawiani w hierarchi społecznej ,stąd ubiegali się o jak najwyższą ocenę .
7) Poprawność .To jedna z cech najważniejszych . Niepoprawne wykonanie tańca narażało, zwłaszcza mężczyznę, na pośmiewisko .
8) Radość. Tańczącego obowiązywał spontaniczny uśmiech.
9) Zalotność. Pełniła podstawową rolę w tańcu młodych ludzi.

Dzisiaj natomiast dominują:
1) Schematyczność ,rozumiana jako przedstawienie tych samych elementów
zazwyczaj w tej samej kolejności ,bez odrobiny wysiłku twórczego .
2) Widowiskowość ,czyli ukierunkowanie przekazu tanecznego bezpośrednio
na odbiorcę ,rzadziej na partnerkę lub partnera.
3) Szybkość , a także zubożenie w ornamentacji tańca.

W zespołach folklorystycznych, także w ,Majerankach" wielką wagę przywiązuje się do techniki i jakości wykonanych tańców. Dzieci uczą się od swoich instruktorów poszczególnych kroków i figur, opanowując je czasem do perfekcji, jednak mimo wysiłków nauczycieli nie zawsze chcą zrozumieć jego sens. Dla uzyskania efektów estetycznych, także dla zagospodarowania większości tancerzy i tancerek wprowadza się tańce grupowe, oparte na tańcu solowym. Do tego typu tańców należą popularne ,,dwójki" lub układy choreograficzne. ,,Dwójka" polega na wykonaniu przyśpiewek i tańców solowych równocześnie przez dwóch tancerzy. Układy choreograficzne to zazwyczaj pokaz zestawienia poszczególnych kroków i figur z udziałem kilku lub kilkunastu tancerzy i tancerek równocześnie. Warto w tym miejscu podkreślić, że występują one najczęściej w zespołach folklorystycznych, w programach artystycznie opracowanych, mających na celu wywołać u widzów wspomniane wcześniej efekty estetyczne. Charakterystycznym tańcem górali podhalańskich jest taniec zbójnicki, który tańczony jest po kole wyłącznie przez mężczyzn, w wypadku dziecięcego zespołu przez chłopców najstarszych i najsprawniejszych. Poszczególne figury przeplatane są obowiązkowo przyśpiewkami, które rozpoczyna jeden z tańczących, a następnie dołączają do niego pozostali. Taniec ten wymaga niezwykłej sprawności fizycznej i poprawnej techniki wykonania, a co za tym idzie , rzeczy najtrudniejszej , czyli skoordynowania ruchów wszystkich tancerzy, aby poszczególne kroki i figury wykonane były przez wszystkich tancerzy w miarę możliwości jednakowo. W tańcu zbójnickim wykorzystywane są ciupagi3, w przypadku dziecięcych zespołów są to wygięte kije, zwane kulami.
Przykładowe przyśpiewki do ,,zbója'', czyli tańca zbójnickiego;


1) Mali chłopcy mali
Kie się na zbój brali
Jesce nie porośli
A już na zbój pośli

2)
Janicku gibki
Bier się do bitki
Bedziemy targali
kosulki na nitki

3)
Fto się fce z nami bić
Moze się sprógować
Bedom się mu kości
W torbie marynować

4)
Łapił zbójnik hajduka
Uwionzoł go u buka
E mój miły hajduku
Bedzies wisił na buku

4) ,,zielono" do zbója

Idzie jesień ku zimie,
Trzeba rubać korzenie,
Trzeba rubać trzeba siec,
Bo nos bedzie zima piec.

Kończąc omawianie tańców występujących w repertuarze zespołu ,,Majeranki" pragnę wspomnieć o polce, która nie zalicza się do charakterystycznych tańców podhalańskich, jednak funkcjonuje na Podhalu nie tylko w zespołach regionalnych ale także podczas zabaw ,wesel , itp.
,,Majeranki" bardzo chętnie tańczą polki z dwóch powodów. Po pierwsze , każdy może się pokazać, nawet ten, któremu taniec solowy czy zbójnicki sprawia problemy, zwłaszcza na początku. Po drugie polka jest tańcem integracyjnym dla grupy nie tylko podczas prób ale i innych spotkań zespołu.

ŚPIEW

Niektóre pieśni, zwłaszcza przyśpiewki do tańca, zostały omówione wcześniej, gdyż stanowią nierozerwalną część z tańcem. Innymi pieśniami, składającymi się na repertuar zespołu, są pieśni wierchowe - wolne,od sposobu śpiewania tzw. ,,ciągnionego".Pierwotnie śpiewane były przez pasterzy i pasterki na halach. Obecnie nazywa się je śpiewem pasterskim i często wykonywany jest przez grupy śpiewacze (rzadziej przez cały zespół ze względu na trudność wykonania.)W śpiewie zbiorowym nutę zaczyna jedna ze śpiewających, potem dzieli się ona na głosy,a kończy się unisono. Wśród pieśni, przez górali zwanych śpiewkami występującymi w repertuarze zespołu, są :


Ej górolecka jo se górolecka bito,
Ej choć se jo nie ładno ale pracowito.

Pasła jo se pasła, nie dali mi masła,
Ino moskolicek, jod mi go Janicek.

Ej cyja jo se cyja,
Ej cyja jo se teroz,
Ej twoja Tato twoja
Ej nikomu mnie nie dos.

Oprócz śpiewu pasterskiego w repertuarze zespołu występują inne pieśni, np.
marsze, ballady, nuty sabałowe ( pochodzące od Sabały), Janosikowe itd.

Przykładem marsza jest popularna śpiewka ; ,,Hej , tam spod Tater"

Hej tam spod Tater,
Spod siwych Tater,
Hej poduchuje holny wiater,
Hej poduhuje leci z nowinom,
Ze chłopcy ido ku dolinom.

lub ,,Ginie sniyzek po holak"

Ginie sniyzek po holak,
Dudni woda po skolak,
Nowej wiesny przyseł cas,
Wyseł baca do pola,
Łobeźroł się do koła ,
Zahucoł mu cierny las.

Ballady towarzyszą zespołowi zwłaszcza podczas konkursów np. Duchowych Nucicek organizowanych w Czarnym Dunajcu, gdzie podstawowym repertuarem są melodie i teksty Andrzeja Knapczyka Ducha .
Przykładem takiej ballady może być ,, Co sie stało , Boze"

Co się stało , Boze , w Bardyjowym dworze,
Ułapili Janosika z dziywcynom w kumorze.


Kie go ucapili , zaroz go związali ,
I do miasta Mikułasa łodprowadzić dali .

W miescie Mikułasie piyknie go witali ,
Witoj , ptosku Janosiku , już my cie złapali….itd

Podane wyżej przykłady są podstawowym fragmentem repertuaru, na którym opiera się praca z zespołem ,,Majeranki ". W zależności od potrzeb repertuar jest poszerzany lub zawężany dostosowywany do okoliczności.
W przypadku ,,Majeranków" repertuar dla zespołu przygotowywany jest wyłącznie przez kierowników artystycznych, zaczerpnięty ze źródeł po części zastanych, lub spisanych np. w śpiewnikach4, a po części z autopsji i własnych doświadczeń. Źródła zastane, pisane dotyczą zwłaszcza niektórych tekstów pieśni i zabaw, natomiast gwara, taniec i muzyka przekazywane są dzieciom przez instruktorów, którzy nabyli repertuar i umiejętności od swoich nauczycieli

ZABAWY DZIECIĘCE

Zabawy i gry dziecięce odgrywają znaczącą rolę w repertuarze dziecięcego zespołu . Zabawa należy do najbardziej ulubionych czynności dzieci Podobnie jest w ,,Majerankach " Na hasło: dzisiaj się bawimy, wszyscy reagują okrzykami radości. Jedynym problemem dla rabczańskich dzieci staje się fakt użycia w formułkach zabawowych gwary podhalańskiej. Często zwroty i poszczególne słowa są przekręcane, a występujące w mowie podhalańskiej mazurzenie sprawia dzieciom z miasta duży problem, nie wspominając już o odpowiednim akcencie. Nieco inaczej jest w przypadku dzieci wiejskich np. z Ponic. U nich gwara wyniesiona jest z domów i jest autentyczna. W każdym prawie przypadku barierą na początku wstępowania do zespołu jest to, że dzieci wiejskie mimo, że przychodzą do zespołu regionalnego są nieco skrępowane i ,,wstydzą" się posługiwać gwarą zwłaszcza przed dziećmi z miasta .Po jakimś czasie to mija i nikt już o tym nie myśli. Dzieci bawią się w zabawy przyniesione z własnych podwórek między innymi w ciuciubabkę , niedźwiedzia, liska, jaworowych ludzi gąski ,czarownice i wilka. Niektóre zabawy są przerobione i dostosowane do potrzeb danego programu, np. zabawa w babkę lub w gąski;

-Babko ,babko, a skąd zeście ?
-Z Robki
-A cego sukocie?
- Copki
- To teroz sukojcie nos!

Inna zabawa w gąski, dialog pomiędzy mamą gąską a gąskami w gwarze góralskiej brzmi :

-Gonsecki , gonsecki du domu !
-Boimy sie !
-Cego?
-Wilka złego !
-Kaz łon jes ?
-Za lasem!
-Coz hań robi?
-Zymbiska na nos ryktuje
-Gonsecki ,gonsecki du domu!


Dzieci z Rabki znają tylko wersje literacką :

- Gąski ,gąski do domu !
- Boimy się !
- Czego ?
- Wilka złego !
- Gdzie on jest ?
- Za lasem !
- Co robi ?
- Ostrzy kły!
- Na kogo?
- Na nas!


Po pewnym czasie dzieci tak przyswajają sobie teksty w gwarze, że nawet poza próbami i zajęciami w zespole używają wersji gwarowej, jednak pod warunkiem, że są w gronie członków zespołu. Trzeba podkreślić fakt, że najtrudniejsze w całym repertuarze zespołu są zwroty i teksty gwarowe Większość członków zespołu usłyszało je po raz pierwszy na próbie zespołu .
W domach rabczańskich nie funkcjonuje w ogóle, częściej mówi się w obcych językach niż po góralsku. Smutne to, ale niestety prawdziwe zjawisko. Problem dla instruktorów i kierowników artystycznych pojawia się w momencie opracowywania programów z dialogami. Zdarza się nawet, że często powtarzane teksty ,,nie wypalają" podczas występu, za co zespół otrzymuje ujemną punktację . Uogólniając, repertuar dziecięcego zespołu ,,Majeranki" jest bardzo bogaty i zróżnicowany. Do tego można jeszcze dodać melodie grane przez samą muzykę, gadki i wiersze recytowane na różnego rodzaju przeglądach, a także inscenizację obrzędów , np. palenie Judasa,święcenie palm wielkanocnych chodzenie po kolędzie turoniem i gwiazdą itp.
Majeranki potrafią ,,znaleźć się" i zyskać sympatię widzów .

Oprac. D. Majerczyk

1O. Kolberg ,Dzieła wszystkie t .45,Góry i Pogórze, cz.II, s. 353
2krzesany - rodzaj tańca, którego nazwa wywodzi się od krzesania czyli ciosania drewna, tylnia noga tancerza wykonuje ruch identyczny jak przy ciosaniu.
3 ciupaga -rodzaj siekiery
4Antologia Pieśni Podhala pod red. J. Sadownika ,z prac Instytutu Sztuki PAN , PWM ,Kraków 1971
O. Kolberg , Dzieła wszystkie ,t. 44i 45 , Góry i Pogórze , cz. I i II
J. Kantor , Pieśń ludowa Podhala ,Rocznik Podhalański 25 ,Zakopane ,Kraków 1914 -1921 r Nr.1
A. Stopka , Materiały do Etnografii Podhala ,Pieśni ,Powieści ,Obrzędy ,Cz. I ,Kraków 1898 r