Zwyczaj to ustalona forma zachowania się w określonych sytuacjach

Bardzo często podczas naszej pracy w Stowarzyszeniu Miłośników Kultury Ludowej pojawia się wiele pojęć, które wydają się być na pozór proste i banalne, ale w rzeczywistości wygląda to nieco inaczej . Wielu ludzi zwraca się do nas z zapytaniem, co to jest zwyczaj ? czym różni się od obyczaju ? czy obrzęd jest tym samym co rytuał ? Postanowiłam przytoczyć kilka definicji aby wyjaśnić znaczenie tych wyrazów, zdając sobie sprawę, że jest to tylko powierzchowne wniknięcie w poszczególne tematy i zagadnienia.

Zwyczaj to ustalona forma zachowania się w określonych sytuacjach przyjęta przez daną zbiorowość społeczną, z czasem może przekształcić się w obyczaj, wejść w zakres moralności a nawet prawa .To najprostsza definicja jaką możemy znaleźć w Encyklopedii Powszechnej PWM.
Zwyczaj wyjaśnia się na ogół jako przyjęty w danej grupie społecznej sposób zachowania się jej członków w określonych sytuacjach, od którego odchylenia nie budzą sprzeciwu i nie spotykają się z negatywnymi reakcjami otoczenia. Zasadniczą cechą zwyczajów w świetle tej definicji jest to, że nie są reglamentowane społecznie, nie są obwarowane sankcjami społecznymi .Dzieje się tak ze względu na ich mniejszą doniosłość społeczną i słabszą normatywność w porównaniu z obyczajami.
Bronisław Malinowski: traktuje zwyczaj jako istotny element składowy tradycji, pełniący przy tym określoną funkcję regulacyjną ludzkiego zachowania.
.Przytoczę tu jeszcze jedną definicję S.Poniatowskiego, który wiąże zwyczaj z określonym dziedzictwem kulturowym ,charakteryzującym daną kulturę .W związku z nią zostaje określone interesujące nas zjawisko ,,szczątków dawnych obrzędów kulturowych, mających na celu sprowadzenie i dla jednostki i dla ogółu pomyślności w gospodarce, zdrowiu, życiu rodzinnym i społecznym. Pojawienie się sankcji społecznych przekształca dany zwyczaj w działanie obyczajowe; zanik sankcji w przypadku czynności obyczajowej przesuwa ją do sfery zwyczaju.


Obyczaj, forma zachowania powszechnie przyjęta w danej zbiorowości społecznej, poparta uznaną w niej tradycją, jako jedna z form kontroli społecznej. Obyczaje regulują szeroki zakres spraw społecznych doniosłych dla danej grupy i pozostających poza sferą obowiązywania prawa, moralności, religii. Naruszenie obyczajów danej grupy powoduje negatywną reakcję ze strony grupy. Ogół obyczajów danej grupy składa się na jej obyczajowość -czytamy w słowniku etnologicznym pod red. Zofii Staszczak. Obyczaj jest terminem używanym najczęściej na określenie charakterystycznej i powszechnej w danej grupie społecznej (kulturowej) prawidłowości zachowaniowej (,,ustalony typ lub wzór zachowania") bądź rzadziej -na oznaczenie pewnego rodzaju norm społecznych (nakazów i zakazów) lub reguł wyznaczających określone sposoby postępowania. Egzemplifikacją czyli przykładem tych sposobów rozumienia obyczaju są następujące definicje: ,,Obyczaj jest zestandaryzowanym sposobem zachowania się tradycyjnie narzuconym członkom społeczeństwa" Obyczaj jest po pierwsze: powielanym zachowaniem się ludzi w określonych okolicznościach, po drugie zachowaniem charakterystycznym dla danego środowiska społecznego, obszaru terytorialnego oraz przedziału czasowego. Po trzecie, jest zachowaniem wymaganym (tzn. uświęconym przez tradycję), nieprzestrzeganie go wywołuje określoną reakcję środowiska, dezaprobatę naganę czy nawet karę - pisze L.J. Pełka w Polskim roku obrzędowym (Tradycje i współczesność).Wynika stąd, że obyczaje stanowią jeden z normatywnych systemów składających się na całość procesu kontroli społecznej.


Rytuał, zespół rytów i obrzędów zorganizowany w pewien system i stanowiący część kultu : także ustalony, niezmienny sposób dokonywania czynności kultowych lub zbiór przepisów normujących odprawianie tych czynności. To definicja zaczerpnięta z Encyklopedii Popularnej PWN. Rytuał w słowniku etnologicznym to rodzaj obrzędu dotyczącego dziedzin życia uznawanych w danej społeczności za bardzo ważne i dlatego realizowanego w formalnie bardzo ściśle określony sposób ( w pozytywnym zakresie często formalizuje się jako ceremonia).

Przy szerokim rozumieniu rytuału nawiązującego do pojęcia obrzędu, pojawia się także zagadnienie, czy i o ile służy on ustanowieniu stosunków i ról społecznych. Rytuał może czasem zmieniać lub tworzyć stosunki i role społeczne przeto pojawia się tu termin rytualizacji, który oznacza wyraźnie zmianę stosunków społecznych tak aby nie tylko wzmocnić ich doniosłość magiczną, ale i dodać im mocy świeckiej w celu podniesienia dobrobytu grupy. Rytuał oznacza zwykle stronę zewnętrzną obrzędu. Niekiedy jednak używany jest on w szerszym zakresie jako ,,…jakaś działalność, która przejawia się w szczególnych zabiegach ,niekiedy całkiem zinstytucjonalizowanych, zmierzających prawie zawsze do spełnienia funkcji -pisze Pełka. Rytuał dotyczy spraw ważnych w danej kulturze i społeczeństwie lub przynajmniej może nadać ważność tym sprawom których dotyczy .Powtarzanie gestów i rytuału przenosi człowieka w inny świat, gdzie nie rządzą już prawa historii ani warunki życia powszechnego uważa K. Żygulski (Święto i kultura).

Obrzędy zespół czynności, praktyk i rytuałów wchodzących w skład uroczystości zbiorowych. Dla obrzędów charakterystyczna jest ich symbolika, charakterystyczne ich dopełnienie wg określonych schematów przez odpowiednie osoby, związek z momentami doniosłymi dla grupy oraz ich względna trwałość. Tak na temat obrzędów przeczytamy chociażby w Encyklopedii PWN . Obrzęd wg Pełki oznacza indywidualne i zbiorowe działania podejmowane publicznie i uroczyście z racji sensu pośredniego niż bezpośredniego, ale również zwłaszcza z uwagi na ich charakter nienaśladowczy. E. Durkheim uważa, że wierzenia i obrzędy stanowią dwie podstawowe kategorie zjawisk religijnych, definicja obrzędu jest zaś możliwa dopiero po uprzednim zdefiniowaniu wierzenia. Wierzenia religijne to wyobrażające naturę rzeczy świętych oraz stosunki, jakie istnieją już pomiędzy nimi, już to pomiędzy nimi a rzeczami świeckimi, obrzędy natomiast to zasady postępowania ,określające w jaki sposób człowiek ,powinien się zachować wobec rzeczy świętych .Klasyfikacja obrzędów E.Durkheima obejmuje obrzędy negatywne ,czyli ascetyczne tj. te które poprzez zakazy i nakazy trwałego podziału między sacrum i profanum, obrzędy przebłagalne (zażegnujące),które zmierzają do zatarcia bądź złagodzenia złego czynu, obrzędy pozytywne, tj. przepisy postępowania z sacrum i profanum, a w szczególności przez odwołanie się do świętej siły uważanej za pierwotną przyczynę (obrzędy naśladowcze).

Oprac. D. Majerczyk